Greqia drejt kufizimeve të reja për duhanin: Rritje taksash, cigare më të shtrenjta dhe mundësi për ndalimin e filtrave
Një lajm aspak i mirë për duhanpirësit në Greqi, ku përqindja e konsumatorëve të duhanit mbetet ndër më të lartat në raport me popullsinë në Bashkimin Evropian.
Në Bruksel janë diskutuar skenarë për rishikimin e Direktivës së BE-së për produktet e duhanit, të cilët parashikojnë një rritje të ndjeshme të taksave. Nëse këto masa zbatohen, çmimi i një pakete cigareje në Greqi mund të arrijë të paktën në 6,50 euro, ndërsa në disa raste mund të shkojë deri në 13,82 euro.
Megjithëse vetoja e Maltës mund të pengojë miratimin e vendimit dhe Greqia, së bashku me nëntë vende të tjera, ka kërkuar rritje më të përballueshme të taksave dhe një periudhë dhjetëvjeçare tranzicioni, deri në vitin 2036, një gjë duket e qartë: presioni mbi konsumatorët e duhanit pritet të shtohet.
Cigaret do të bëhen një barrë gjithnjë e më e rëndë për xhepin
Kostoja e një prej zakoneve më të dëmshme për shëndetin, por ende shumë të përhapura te grekët, pritet të rritet ndjeshëm.
Megjithatë, mbetet për t’u parë nëse rritja e taksave do të arrijë realisht objektivin e saj kryesor: të bindë duhanpirësit aktualë të heqin dorë nga cigaret dhe të parandalojë të rinjtë që të fillojnë këtë zakon.
Nëse çmimi minimal i një pakete rritet nga 4,80 në 6,50 euro, një person që konsumon një paketë në ditë do të shpenzojë rreth 2.372 euro në vit, kundrejt 1.752 eurove që shpenzon sot. Kjo përfaqëson një rritje prej rreth 620 eurosh në vit.
Përveç rritjes së taksave, në nivel evropian po diskutohet edhe një tjetër masë shumë më radikale: ndalimi i plotë i cigareve me filtër.
Veçanërisht interesant është fakti se fushata për këtë ndalim, e mbështetur nga bashkitë e disa prej qyteteve të mëdha evropiane, argumentohet kryesisht me arsye mjedisore dhe ekonomike.
Sipas mbështetësve të kësaj nisme, bishtat e cigareve përbëjnë një nga burimet kryesore të mbeturinave urbane. Në Bruksel, për shembull, pretendohet se ato përbëjnë rreth 30% të mbeturinave të regjistruara, duke rritur ndjeshëm kostot e pastrimit për shërbimet bashkiake.
Një argument tjetër lidhet me shëndetin. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), filtrat nuk e bëjnë duhanin më të sigurt për konsumatorët dhe mund të krijojnë një ndjenjë të rreme mbrojtjeje.
Gjithashtu, në nivel evropian po shqyrtohet mundësia e reduktimit të ndjeshëm të numrit të pikave të shitjes së produkteve të duhanit, si një mënyrë tjetër për të kufizuar konsumin.
Të gjitha këto masa lidhen me objektivin ambicioz të Bashkimit Evropian për krijimin e një «Evrope pa duhan» deri në vitin 2040, ku përqindja e duhanpirësve të jetë më pak se 5% e popullsisë.
Por lind një pyetje thelbësore: A mund të arrihet ky objektiv pa fituar më parë mbështetjen e vetë duhanpirësve?
Rrethi i kufizimeve po ngushtohet
Jeta e duhanpirësve në Greqi, ashtu si në pjesën tjetër të Evropës, po bëhet gjithnjë e më e vështirë.
Kufizimet e reja, ndalimet në hapësirat publike dhe barra gjithnjë e më e madhe fiskale po krijojnë një klimë izolimi për konsumatorët e duhanit.
Megjithatë, paralelisht me ashpërsimin e masave, po shtohen edhe pikëpyetjet për efektivitetin e politikave evropiane kundër duhanpirjes.
Shifrat për pasojat shëndetësore të duhanit janë të pamohueshme. Sipas të dhënave të OBSH-së dhe OECD-së, pirja e duhanit shkakton më shumë se 7 milionë vdekje në vit në mbarë botën.
Në Greqi, rreth 22% e vdekjeve lidhen me duhanpirjen.
Ndërkohë, sipas një studimi të publikuar në revistën shkencore «The Lancet Public Health», i cili përfshinte 204 vende, ekspozimi ndaj tymit pasiv u shoqërua me rreth 1,7 milionë vdekje të parakohshme në vitin 2023.
Megjithatë, këtu lind një dilemë: Pse masat e njëpasnjëshme kundër duhanpirjes nuk po japin gjithmonë rezultatet e pritshme?
A është zgjedhur kombinimi i duhur i politikave? Apo autoritetet po e teprojnë me kufizimet dhe barrën ekonomike, duke nxitur kundërshtime dhe reagime nga vetë duhanpirësit?
Si mund të shpjegohet ndryshe fakti që miliona njerëz vazhdojnë të pinë duhan, pavarësisht se janë plotësisht të vetëdijshëm për pasojat e rënda që ai shkakton në shëndet?
Kjo ndodh edhe pse cigaret prej vitesh janë privuar pothuajse plotësisht nga reklamat, ndërsa paketimet mbajnë paralajmërime dhe imazhe tronditëse për rreziqet shëndetësore.
Megjithatë, shumë duhanpirës vazhdojnë ta mbajnë këtë zakon, pavarësisht presionit shoqëror, kufizimeve dhe kritikave, të cilat ndonjëherë vijnë edhe nga rrethi i tyre më i afërt.
Mbrojtje e shëndetit publik apo kufizime të tepruara?
Mbrojtja e shëndetit publik dhe, veçanërisht, e drejta e qytetarëve që nuk pinë duhan për të thithur ajër të pastër janë parime të panegociueshme.
Megjithatë, në Greqi, politikat kundër duhanpirjes kanë ardhur me vonesë të konsiderueshme. Dhe kjo nuk ishte krejtësisht e rastësishme.
Për dekada me radhë, dhjetëra mijëra fermerë në rajone të ndryshme të vendit, si Larisa, Agrinio, Pieria, Selaniku dhe Maqedonia Lindore, siguronin jetesën nga kultivimi i duhanit. Në të njëjtën kohë, industria greke e përpunimit të duhanit punësonte mijëra njerëz.
Për këtë arsye, çdo masë e ashpër kundër duhanit mund të kishte pasoja të konsiderueshme ekonomike dhe sociale.
Kjo shpjegon pjesërisht vonesën në zbatimin e ndalimit të duhanpirjes në ambientet e mbyllura publike dhe në hartimin e një politike serioze kundër këtij fenomeni.
Në SHBA dhe në shumë vende evropiane, kufizimet në spitale, institucionet publike, zyrat private, restorantet, baret, teatrot, kinematë, transportin publik dhe stadiumet e mbyllura nisën që në vitet 1980.
Në Greqi, procesi ishte shumë më i ngadaltë.
Brezi i vjetër i kujton ende retë e tymit në kinematë e mbyllura dhe, sidomos, në autobusët ndërqytetas, ku pasagjerët pinin duhan pa u shqetësuar nëse personi pranë tyre vuante nga ndonjë sëmundje e lidhur me duhanin.
Madje, kishte raste kur pacientët pinin duhan edhe brenda reparteve të spitaleve.
Brezi i ri mund të kujtojë se kompania ajrore Olympic ishte ndër linjat e fundit ajrore që vendosën ndalimin e duhanpirjes. Ndërkohë, në trenat grekë, duhanpirja e fshehtë në korridore ishte një praktikë e zakonshme.
Edhe në bare, kafene dhe restorante, disa pronarë kishin gjetur mënyra kreative për t’iu shmangur kontrolleve, duke përdorur gota plastike si mbulesa për tavllat e cigareve.
Prandaj, vendosja e këtyre kufizimeve ishte një hap i domosdoshëm drejt modernizimit të vendit, megjithëse erdhi me vonesë. Ajo përmirësoi ndjeshëm cilësinë e jetës dhe mbrojtjen e shëndetit të qytetarëve.
Shumë argumentojnë se rregullat e rrepta dhe taksat e larta funksionojnë si faktorë frenues, veçanërisht për të rinjtë, duke ndihmuar në uljen afatgjatë të numrit të duhanpirësve.
Por ekziston edhe një kundërargument: taksat e larta rëndojnë në mënyrë disproporcionale mbi familjet me të ardhura të ulëta dhe, njëkohësisht, mund të nxisin kontrabandën e produkteve të duhanit.
Nga ana tjetër, duket paradoksale që shteti të arkëtojë miliarda euro nga taksimi i një produkti që lejohet të shitet ligjërisht, ndërkohë që vendos gjithnjë e më shumë kufizime për konsumatorët e tij.
Cigaret, një zakon që nuk zhduket lehtë
Megjithatë, asnjë nga këto argumente nuk pranohet lehtësisht nga duhanpirësit.
Arsyeja është se duhanpirja nuk është thjesht një reagim ndaj një mase të caktuar apo një zgjedhje e përditshme konsumi. Ajo është e lidhur me zakone, modele shoqërore dhe mënyra jetese të krijuara gjatë dekadave, madje edhe shekujve.
Cigarja ka qenë historikisht pjesë e zhvillimit shoqëror dhe kulturor, edhe në Greqi.
Në periudha të ndryshme ajo është paraqitur si simbol i burrërisë, i joshjes dhe i pjekurisë, por edhe si shenjë e emancipimit të gruas dhe e hyrjes në moshën e rritur.
Me një cigare në dorë janë krijuar personazhe ikonike në filma, reklama, revista, postera dhe seriale televizive.
Edhe pas vendosjes së kufizimeve, duhanpirja vazhdoi të shfaqej në emisione dhe në jetën publike, përmes figurave të njohura.
Shumë njerëz kujtojnë ende personalitete që promovonin marka të famshme ndërkombëtare cigaresh, ndërsa në garat e Formula 1 kompanitë e mëdha të duhanit ishin për shumë vite ndër sponsorët kryesorë.
Kështu u krijuan modele kulturore dhe shoqërore që janë të vështira për t’u zhdukur brenda një kohe të shkurtër.
Ndalimi i reklamimit të cigareve në Greqi në vitin 1996 ishte një hap i rëndësishëm, por nuk arriti t’i përmbyste plotësisht këto modele.
Edhe më e ndërlikuar është marrëdhënia personale e duhanpirësit me cigaren. Për disa ajo përfaqëson kënaqësi, për të tjerë zakon, nevojë, shoqëri apo një mënyrë për t’u çliruar përkohësisht nga stresi dhe problemet e përditshme.
Shpesh, kjo marrëdhënie është një përzierje e të gjitha këtyre elementeve.
Efektet anësore të politikave kundër duhanit
Vitet e fundit vihet re një kalim gradual nga masat e arsyeshme për mbrojtjen e shëndetit publik drejt një politike gjithnjë e më kufizuese, ku ndalimet zgjerohen vazhdimisht dhe, në disa raste, rrezikojnë të kalojnë kufijtë e arsyeshëm.
Diskutimi nuk kufizohet më vetëm te ambientet ku dëmi nga duhanpirja pasive është i drejtpërdrejtë dhe i dokumentuar shkencërisht.
Në disa vende po shqyrtohet zgjerimi i ndalimeve edhe në hapësirat e jashtme, si parqet, plazhet dhe ambientet e hapura të lokaleve.
Kjo ngre pikëpyetje për proporcionalitetin dhe efektivitetin e masave, veçanërisht në rastet kur ekspozimi i personave të tjerë ndaj tymit është shumë më i kufizuar.
Në këtë mënyrë, ekziston rreziku që një politikë e domosdoshme për mbrojtjen e shëndetit publik të perceptohet nga një pjesë e qytetarëve si masë ndëshkuese.
Dhe reagimi i duhanpirësve ndaj kësaj qasjeje mund të jetë pikërisht i kundërt me atë që synojnë autoritetet.
Në fund, sfida e politikave evropiane kundër duhanit nuk është vetëm vendosja e taksave më të larta dhe e ndalimeve të reja. Është edhe gjetja e një ekuilibri mes mbrojtjes së shëndetit publik, respektimit të të drejtave të qytetarëve dhe krijimit të kushteve që duhanpirësit të heqin dorë realisht nga ky zakon.

