Kulla të zbrazëta: Brenda bumit të çmendur të ndërtimit në Tiranë
Kryeqyteti shqiptar po përjeton (dhe po vuan) një transformim urban jashtëzakonisht të shpejtë, që përfshin aktorë të mëdhenj të arkitekturës bashkëkohore. Kundër çdo logjike, çmimet kanë shpërthyer, ndërsa shumica e ndërtesave mbeten të zbrazëta.
Nga Francesca Barca, Federico Caruso
Qendra e Tiranës është e ngjeshur përplot me njerëz, makina, biçikleta, skuterë, dhe një gamë të gjerë formash arkitekturore.
Gjatë orëve të pikut, zona është aq e mbushur me lëvizje sa është e vështirë të matet gjerësia e bulevardeve. Stilet arkitekturore nga periudha të ndryshme historike bashkohen, por janë qiellgërvishtësit e shumtë që spikasin – të gjithë të rinj, të gjithë imponues, të gjithë më shumë a më pak tërheqës.
Këto janë projektet e të ashtuquajturve “archistars”: emra të tillë si Stefano Boeri (më i njohur në Itali, për Pyllin Vertikal në Milano), Marco Casamonti, studioja holandeze MVRDV, dhe studioja belge 51N4E.
Këta janë emra të mëdhenj dhe prestigjiozë, që ndërtojnë projekte inovative dhe të vetëdijshme për mjedisin, ose të paktën këtë pretendojnë.
Këta emra po përdoren nga Kryeministri Edi Rama për të shtuar një ndjesi legjitimiteti në valën më të fundit të zhvillimeve, thotë Erblin Vukaj, gazetar për median e pavarur Citizens.al, ndërsa qëndrojmë në një kryqëzim që është emblemë e kësaj perspektive.
Jemi në distriktin qendror të Bllokut, ku shëtitja jonë fillon në shoqërinë e Vukajt dhe koleges së tij, gazetares Elira Kadriu, midis Rrugës Brigada e VIII dhe Rrugës Vaso Pasha.
E njëjta zonë përfshin vila të vogla që ndoshta i përkisnin liderëve të partisë gjatë regjimit socialist (1944–1991), ndërtesa të ndërtuara pas rënies së regjimit, dhe struktura më imponuese si “Cube of Blloku” i Stefano Boerit, selia e Banka Credins e dizajnuar nga studioja shqiptare Atelier 4, dhe dy qiellgërvishtës të tjerë në ndërtim, të dizajnuar nga studioja e Marco Casamonti.
Një banderolë e madhe që sulmon politikat e qeverisë për ndërtimet varet nga njëra prej ndërtesave më të vjetra. Pak më tej, Vukaj tregon një ndërtesë që do të shembet për t’i hapur rrugë një kulle tjetër. Nuk ka asnjë shenjë të parqeve apo pistave për biçikleta në zonën përreth.
Prapa kësaj fasade arkitekturore imponuese, megjithatë, ka një boshllëk. Sipas të dhënave të Institutit Shqiptar të Statistikave (INSTAT), në vitin 2023 një në tre apartamente në Shqipëri ishte i pashfrytëzuar.
Në vitin 2024, gazetarja Ola Xama raportoi se në provincën e Tiranës kishte mbi 85,000 shtëpi të zbrazëta, 52,000 prej të cilave në kryeqytet. Me ritmin aktual të rritjes së popullsisë, “do të duheshin 45 vjet” për të mbushur këto apartamente, shpjegon Xama.
Kjo shifër është shumë më e lartë se në regjistrimin e mëparshëm (2011), kur një në pesë (21,6%) apartamente ishte i pashfrytëzuar.
Pas këtyre shifrave fshihet një vend që po zbrazet: midis viteve 2011 dhe 2023, Shqipëria humbi gati 500,000 njerëz.
Megjithatë, ndërtimi vazhdon pa pushim. Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50 kilometrash katrorë; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2,071 kilometra katrorë, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.
Rritja e ofertës, e shoqëruar me një ulje të kërkesës, do të pritej të shkaktonte një ulje të çmimeve. Përkundrazi, çmimet e shtëpive kanë vazhduar të rriten, ndërsa e njëjta gjë nuk mund të thuhet për pagat.
Në Tiranë, sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, çmimet e shtëpive u rritën me 5,1% në gjashtë muajt e parë të vitit 2025, dhe me 32,6 % në bazë vjetore.
Në vitin 2011, një apartament në zonat më qendrore të qytetit mund të kushtonte midis 700 dhe 2,500 euro për metër katror; sot, diapazoni ka ndryshuar në 2,500–4,500 euro për metër katror.
Të ardhurat mesatare mujore bruto në Shqipëri janë rreth 82,000 lekë (850 euro). Në janar 2026, paga minimale mujore u rrit nga 40,000 në 50,000 lekë (518 euro), duke e bërë vendin me pagën minimale më të ulët në Evropë pas Moldavisë dhe Ukrainës.
Në Tiranë, tani është shumë e vështirë, nëse jo e pamundur, të gjesh një apartament me dy dhoma për t’u marrë me qira për më pak se 600 euro.
Euforia e ndërtimit u shkaktua nga një politikë e nisur gjatë mandatit të kryetarit të Bashkisë Edi Rama në periudhën 2000–2011 – i cili u bë kryeministër në 2013 – nga Partia Socialiste, dhe më pas vazhdoi nga pasardhësi dhe kolegu i tij i partisë, Erion Veliaj (tani në burg me akuza për korrupsion dhe pastrim parash).
Në vitin 2017, u miratua plani urban Tirana 2030 – 2030 është viti në të cilin Shqipëria synon të bëhet shtet anëtar i BE-së. I dizajnuar nga Stefano Boeri Architetti, plani prezanton idenë e zhvillimit vertikal për të liruar hapësirë për sheshe dhe zona të gjelbra, dhe për të lehtësuar trafikun përmes zhvillimit të transportit publik dhe pistave për biçikleta.
Fatkeqësisht, realiteti është shumë ndryshe nga vizualizimet arkitekturore.
Planet urbane italiane për Tiranën
“Plani Tirana 2030 ka hapur qytetin ndaj ndërtimit dhe dendësimit,” shpjegon arkitektja dhe studiuesja Dorina Pllumbi, e cila ka reflektuar gjatë mbi këtë çështje. “Më parë, ndërtesat mund të shkonin deri në shtatë kate, nëntë maksimumi.” Sot, ndërtesa më e lartë e përfunduar është Downtown One me 40 kate, por kjo pritet të zbehet nga projektet e miratuara që kalojnë 70 kate.
“Nuk kishte kujdes për ndërtesat historike,” vazhdon Pllumbi, “kishte vila të bukura që u shembën pa asnjë skrupull. Qyteti, duke u ndryshuar me një ritëm shumë të shpejtë dhe njerëzit kanë probleme të njohin lagjen e tyre dhe fqinjët.”
Ndërsa xhentrifikimi është një fenomen tashmë i njohur në shumë qytete evropiane, në Tiranë ka një nuancë tjetër. Jemi mësuar të shohim qytetet të humbasin pjesë të popullsisë për t’i hapur rrugë një klase tjetër shoqërore ose ndoshta edhe turistëve – por rasti i Tiranës është ndryshe. Për kë po ndërtohet qyteti?
“Impresioni im është se Rama dëshiron të ndryshojë fytyrën e këtij qyteti, të ‘lërë gjurmën e tij,” na tha Vukaj ndërsa na tregonte qendrën e qytetit. “Është një problem egoje – asnjë plan urban i vërtetë, asnjë kujdes për balancën estetike, duke shkatërruar kujtesën tonë kolektive. Të gjitha këto ndërkohë që lehtësohet pastrimi i parave.”
Akuzat për pastrim parash dolën në të gjitha bisedat që zhvilluam në Tiranë, por askush nuk dha prova konkrete.
Në shtatorin e kaluar, u publikua një raport nga Friedrich Ebert Foundation me titullin emblematik “Pastrimi i parave në sektorin e pasurive të paluajtshme: ndikimi i tij në jetën socio-ekonomike në Shqipëri.”
Raporti, bazuar në të dhëna që nuk mund të verifikohen gjithmonë, vlerëson se korrupsioni dhe shmangia fiskale në Shqipëri kanë gjeneruar “të paktën 8.168 miliardë euro të ardhura për periudhën 2015–2024”, kryesisht në sektorin e ndërtimit.
“Në vitet e fundit, tregu i pasurive të paluajtshme në Shqipëri ka prodhuar një situatë që nuk mund të shpjegohet nga mekanizmat normalë të një tregu të lirë dhe konkurrues,” thuhet në raport.
“Çmimet e pasurive të paluajtshme janë rritur me një ritëm më të shpejtë gjatë 10 viteve të fundit, veçanërisht midis 2021 dhe 2024. Teoretikisht dhe logjikisht, një rritje e tillë çmimesh, ndërkohë që oferta në treg rritet, ndodh kur tregu është i ndikuar nga faktorë kaq të fuqishëm sa deformojnë marrëdhëniet tipike midis kërkesës, ofertës dhe çmimit.”
Gati një shekull më parë, në vitin 1925, u lançua një plan zhvillimi për qendrën e qytetit të Tiranës, duke përfshirë arkitektë dhe urbanistë italianë të dërguar nga regjimi fashist.
Emrat e Armando Brasini dhe Gherardo Bosio janë të njohur mirë në këtë qytet. Duke ecur në rrugë, nuk është aspak sfidë të njihet stili arkitekturor i asaj periudhe, në zyrën e Kryeministrit, Sheshin Nënë Tereza (më parë Sheshi Vittorio Emanuele III) ose Universitetin Politeknik (më parë Casa del Fascio). Të gjitha janë dizajnuar nga Bosio, dhe ndodhen vetëm disa hapa larg njëra-tjetrës.
Sot, historia po përsëritet, dhe jo pa një ironi të caktuar, siç vë në dukje Vukaj. Për Dorina Pllumbin, kjo është një formë “e një lloj kolonializmi, […] jo në kuptimin klasik, natyrisht, por një ‘kolonialitet i pushtetit’ më i butë, që vepron sot midis vendeve.”
Gjatë bisedës sonë, Pllumbi i referohet një “inferioriteti të internalizuar” që Shqipëria ka zhvilluar ndaj të huajve, veçanërisht “Perëndimorëve.”
Një shembull i këtij fenomeni është pavijoni në Bienalen e Venecias 2025. I dedikuar arkitekturës shqiptare, ai u kurua nga studiuesja zvicerane Anneke Abhelakh dhe përfshinte gjithçka përveç kontributeve nga arkitektët shqiptarë.
Pavijoni kishte titullin “Building Architecture Culture”, “Si të mos ekzistonte arkitekturë në Shqipëri, si të mos kishte asgjë atje, si të ishte gjithçka tabula rasa.”
Në fund të ecjes sonë, Vukaj na tregon disa vizualizime nga festivali i arkitekturës Bukë dhe Zemër (Bread and Heart) për të na dhënë një ide se sa jo-realiste janë këto projekte të pasurive të paluajtshme.
Përvoja e krijon përshtypjen se qyteti, si dhe vendi vetë, janë bërë një “lojë” për kreativitetin (dhe portofolët) e arkitektëve dhe ndërtuesve.
Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se vala e fundit e zhvillimit arkitekturor, me hapjen e tregut dhe hyrjen e investitorëve dhe dizajnerëve të huaj, ka të bëjë me “rikthimin e individualizmit” për shqiptarët. Kjo është një retorikë që Dorina Pllumbi e hedh poshtë fuqishëm:
“Në Shqipëri, ka një rezistencë për të folur për kolektivitetin dhe kolektivizmin sepse është si, ‘oh, ne e provuam atë. Ishte një katastrofë. Dështuam’. Dhe tani nuk ka tjetër rrugë veçse të shkojmë drejt individualizmit. Çfarë përpiqem të bëj me punën time dhe studiues të tjerë dhe aktivistë, përfshirë grupin ATA, për shembull është të sfidojmë këtë narrativë dominante. Ajo që përjetuan prindërit tanë ishte në fakt kolektivizmi shtetëror. Shteti përdori ideologjinë e kolektivizmit për të imponuar fuqinë e tij mbi popullsinë, mbi vendin dhe mbi çdo aspekt të jetës së përditshme. Por mënyrat komunitare dhe më të vërteta të organizimit kolektiv të vetvetes gjithashtu pësuan, pasi u përthithën dhe u kapën brenda kësaj ombrelle ideologjike të madhe të kolektivizmit shtetëror. Për këtë arsye, duhet të praktikojmë këto mënyra më të vërteta për të pretenduar qytetin, jo si një forcë totalizuese që vjen nga lart, por si akte kolektive të përditshme.”
Qasja “muskulare” ndaj zhvillimit urban e imponuar nga Partia Socialiste po ndryshon fytyrën e qytetit, por nuk po zgjidh problemet e tij të rrënjosura thellë.
Pllumbi jep shembullin e depozitave të ujit që duken në fasadat e të gjitha shtëpive, që tregojnë mungesat e shpeshta të ujit në qytet. Për Pllumbin, kjo është një “protestë e përhershme.”
“Nëse një planifikues do të donte vërtet të shihte problemet në qytet, është kaq e dukshme. Nëse nuk adreson trafikun, nëse nuk adreson shërbimet dhe çdo gjë që njerëzit kanë nevojë për të jetuar në një qytet normal, atëherë nuk ke bërë shumë.”
Burimet për ti rezistuar këtij procesi mungojnë: “Protestat kanë qenë shumë të rralla këtu. Sepse kështu na mësojnë: mos shko në protesta. Prandaj ne merreni me të shkuarën.”
Arnen Sula është aktivist me organizatën “Tek Bunkeri”, i cila menaxhon një hapësirë në qendër të Tiranës ku zhvillohen shfaqje filmash, debate, koncerte dhe punëtori teatrore, të gjitha të fokusuara në përpunimin e të kaluarës së përbashkët të vendit dhe reflektimin mbi historinë e diktaturës.
Duhet gjithashtu të theksohet se lëvizje protestash ndodhën në universitetet shqiptare në vitet 2018–19, dhe u realizua një mobilizim i rëndësishëm në përpjekje për të shpëtuar Teatrin Kombëtar në Tiranë, i cili u shemb në vitin 2020.
Shoqata aktualisht ka një kontratë qiraje për një vilë të rrethuar nga ndërtesa më të larta. Aktivistët nuk e dinë sa gjatë do të mund të qëndrojnë. “Kontrata jonë skadon pas dy vitesh,” thotë Sula, “dhe nuk e dimë nëse do të rinovohet, sepse pronari dëshiron të ndërtojë diçka më të lartë. Ne investuam shumë në këtë vend, ishte gjithë baltë kur erdhëm.”
Shpresa e vetme, na tregon ai me ironi të hidhur, është “që kryeministri të shkojë në burg për të paktën pesë vjet, në mënyrë që ndërtimi të ndalet dhe ne të mund të mbijetojmë këtu.”
Evropa në 2030
Në këtë kontekst, për shumë shqiptarë, anëtarësimi në Bashkimin Evropian është “rruga e vetme”, sipas antropologut Nebi Bardhoshi, të cilin e takuam në Kamzë, një qytet shtatë kilometra larg kryeqytetit.
Sigurisht, shqiptarët nuk kanë iluzionin se anëtarësimi në BE zgjidh çdo problem. “Ne njohim dobësitë e Bashkimit Evropian, nuk jemi naivë,” vazhdon Bardhoshi.
“Njerëzit në margjina nuk janë kurrë: ata kanë një perspektivë që u lejon të shohin shoqërinë ndryshe. Në një shikim të parë, konsiderohen inferiorë, por perspektiva e tyre është shumë më reale.”
“Ne duam të bëhemi pjesë e Bashkimit Evropian,” përsërit Sula. “Na është premtuar se do ta bëjmë këtë në 2030. Por nuk mendoj se është e mundur për ne si shoqëri – nuk jemi të përgatitur. Edhe në nivel institucional”.
Sula sheh dy pengesa kryesore: çështjen e pazgjidhur të drejtësisë tranzicionale, që lidhet me mënyrën se si kujtohet dhe trajtohet regjimi socialist dhe korrupsionin, i cili është “shumë masiv.”
Dorina Pllumbi ndan këtë qëndrim:
“BE mund të jetë një tjetër imponim i pushtetit, por mund të jetë edhe e kundërta. Mund të jetë një mundësi për, le të themi, një nivel tjetër të angazhimit politik. Megjithatë, në praktikë, ne shohim që BE shpesh duket se ka humbur kompasin me vetë parimet e saj, kështu që nuk e di nëse mund të vendosësh kaq shumë shpresa tek Bashkimi Evropian. Nëse Shqipëria përfundon si një koloni e këtyre fuqive të mëdha, gjë që shumë shpesh duket se ndodh, siç ishte rasti me ndërtimin e qendrave të paraburgimit për emigrantët në Gjadër, atëherë jemi të dënuar. Por nëse ne, përtej politikanëve, i kushtojmë vëmendje serioze demokracisë dhe zëri dhe pozicioni ynë merren seriozisht, atëherë do të thoja që është një mundësi për Shqipërinë.”
Ky artikull është pjesë e projektit PULSE, dhe bën pjesë në një seri mbi zonat “periferike” në Evropë, në bashkëpunim me Il Sole 24 Ore, Obc Transeuropa, dhe El Confidencial. Ne dëshirojmë të falënderojmë Elira Kadriu nga Citizens Channel për mbështetjen e saj në prodhimin e këtij raporti.