Statistikat, si u dhanë mijëra hektarë tokë në ankande jo konkurruese nga pushteti lokal
Dhënia me qira e pasurive shtetërore në Shqipëri rregullohet nga Ligji për Ankandin Publik dhe vendimet e posaçme të Këshillit të Ministrave, që përcaktojnë procedurat, kriteret dhe detyrimin për transparencë përmes publikimit zyrtar.
Por, përtej kornizës ligjore, të dhënat zbulojnë një proces me përqendrim të lartë në pak duar. Ankandet kryesisht finalizohen pa konkurrim.
“Fotovoltaikët që ndërtohen në zonën kodrinore apo me fuqi të vogël nuk i nënshtrohen një vlerësimi të ndikimit në mjedis të thelluar, por kalojnë me një VPN paraprake e cila nuk merr në konsideratë të gjitha ndikimet”, u shpreh Krisiti Bashmili, ekspert mjedisi.
Nga viti 2015 deri në vitin 2024, bashkitë kanë shpallur 750 procedura për dhënien me qira të pasurive publike. Në total, rreth 6 350 hektarë tokë publike kanë kaluar në përdorim privat. Viti 2024 shënon kulmin, me mbi 2 300 hektarë të dhëna për privatët.
Procesi dominohet nga një numër i kufizuar bashkish. Vetëm pesë prej tyre kontrollojnë rreth 60% të gjithë sipërfaqes së dhënë me qira në rang kombëtar. Në krye qëndron Bashkia Poliçan, ku pothuajse e gjithë toka e dhënë lidhet me projekte të energjisë së rinovueshme. Pas saj renditen Kruja, Elbasani, Kolonja dhe Devolli.
Përfitimet janë përqendruar në pak operatorë ekonomikë. Një kompani e vetme, ‘Delvina Solar’, ka siguruar mbi 1 150 hektarë tokë publike për projekte fotovoltaike. Pas saj renditen ‘AlbKalustyan’, ‘X One’, ‘Eco Group Tomorrica’ dhe ‘Kronos Konstruksion’.
“Pjesa perëndimore e vendit, siç është edhe ultësira perëndimore e të gjithë Shqipërisë, duhet të kuptojmë që kemi të bëjmë me korridoret më të rëndësishme të emigrimit të shpendëve. Fotovoltaikët mund të japin idenë që janë pellgje me ujë, mund të devijojnë nga fluturimi; tjetërsimi i habitatit, ne shikojmë që mund të pastrohen zona të tëra, pastaj ka një rrethim që konsiderohet fragmentim i habitatit dhe nuk lejon lëvizshmërinë”, u shpreh Krisiti Bashmili, ekspert mjedisi.
Dhënia me qira e pronës shtetërore është një problematikë thelbësore që po e shoqëron procesin e lejeve të dhëna për ndërtimin e parqeve fotovoltaike. Shpesh, përfitues të pronave që jepen pa ankand, pa garë reale, janë persona të lidhur me pushtetin.
Në zonën kadastrale 3358 në Fier janë dhënë 2 leje me kapacitet 2 megavat secila për subjektet “Amel Energy” dhe “Dion Energji”. Kompania e parë zotërohet nga Entela Sako, ndërsa ‘Dion Energji’ zotërohet 50 % nga Artan Sako dhe 50 % nga InvestALB & Konsulencë. Kjo e fundit në vetvete ka aksionerë Amantia Xhafajn dhe Ditjon Baboçin, përkatësisht vajza dhe dhëndri i vajzës tjetër i deputetit Fatmir Xhafaj. Përpos aksionerëve të familjes Sako, këto kompani i lidh edhe administratori i njëjtë, Elian Shena.
Këto projekte të lidhura me njerëz me pushtet kanë akses në mekanizmin e “blerjes së detyrueshme” të energjisë nga furnizuesi i Shërbimit Universal. Kjo u jep investitorëve siguri tregu, pa harruar edhe favorizimet për tokat.
“Në vitet e fundit shikojmë një problematikë që në fakt është shqetësuese, që paketa legjislative për mbrojtjen e natyrës shikojmë që ka tërheqje mbrapa, ka lehtësim të kushteve. Ndryshimet në ligje lejojnë … lejojnë ndërtime në zonat e mbrojtura”, u shpreh Krisiti Bashmili, ekspert mjedisi.